Yan haklar, şirketler ve işverenler tarafından çalışanların performansı için belirtilen maaşın üzerinde sunulan ek faydalardır.
Çalışanların yan hakları iş yerinde sahip oldukları özel hakları, genellikle yasal düzenlemelerle belirlenir ve çalışanların çalışma koşullarını, çalışma motivasyonunu iyileştirmeyi amaçlar.
Yasal düzenlemelerle zorunlu kılınan yan hakların Sosyal güvenlik ve sağlık sigortası gibi bazı yan haklar yasalarca zorunlu tutulurken, diğerleri gönüllü olarak işveren tarafından sağlanmaktadır.
Çalışan motivasyonu, işletmelerin verimliliğini doğrudan etkileyen faktörler arasında yer alır. Bu nedenle de çalışanların motivasyonunu artırabilmek aynı zamanda en iyi yetenekleri çekmesini ve elinde tutmasını sağlar.
Yan hakların gerek çalışan motivasyonundaki gerekse de iş verimliliği üstündeki etkilerini anlamak işveren açısından oldukça önemlidir. Bir çalışan iş yerinde sahip olduğu haklardan memnuniyet duyarsa, adil bir iş ortamında bulunduğunu hissederse ve değer gördüğünü bilirse şüphesiz daha mutlu, motivasyonu daha yüksek bir şekilde çalışacaktır. Mutlu çalışanlar da mutlu işveren/işverenler anlamına gelir. Bu yüzden işveren olarak şirket yan haklarının varlığını ve çalışan üzerindeki olumlu etkisini yok saymamak önemlidir.
Bir İşverenin Çalışanına Sunabileceği Bazı Yan Haklar;
Ülkemizde küçük büyük pek çok işletme çalışanlarına çeşitli yan haklar sunmaktadır. Bu yan haklardan bazıları şu şekilde listelenebilir:
• Özel Sağlık Sigortası
• Yemek Yardımı
• Ulaşım Yardımı
• Tatil Paketleri
• Doğum Günü İzni
• Kadın Çalışanlar İçin Regl İzni
• İşçi Tazminatı
• Gıda Yardımları
• Giyim Yardımları
• Hediye Kartları/Çekleri
• Engelli Sigortası
• Başarı/Kıdem Ödülleri
• Spor Kulübü Üyeliği
• Akaryakıt Desteği
• Ek Doğum İzni
• Ek Evlilik İzni
• Hayat Sigortası
• Teknolojik Cihazlar
• İşsizlik Sigortası
• Sağlık Sigortası
• Ek Tıbbi İzin
• Şirket Hisse Senedi
• Özel Emeklilik Sigortası
• Hayat Sigortası
• Çalışan İndirimleri
• Özel Şirket Etkinlikleri
• Şirket Aracı
• Karne İzni
• Eğitim Ödenekleri
• Şirket Telefonu
• Şirket Aracı
• Çalışan İndirimleri
• Karne Günü İzni
• Kıdem Ödülleri
• Online Platform Abonelikleri
• Serbest Zaman İzni
• Kişisel Gelişim Ödenekleri
Çalışanlar, yan haklar gibi yapılarla işverenlerinin kendilerine değer verdiğini ve adil bir çalışma ortamı sağladığını gördüklerinde hem işverene hem de iş yerine duydukları güvenleri artar ve pekişir. Yan haklar çalışanların işlerine daha fazla bağlanmalarında, işe ve iş yerine hissettikleri aidiyet duygularının güçlenmesinde önemli rol oynar. Motive edilmiş ve mutlu çalışanlar işlerinde daha başarılı olma eğilimindedirler, bu da iş yerindeki verimliliğin artmasını sağlar. Özenle seçilen ve sunulan yan haklar, çalışanların iş yerinde kalma eğilimlerini artırır. Çünkü değerli olduklarını hisseden çalışanların işlerini terk etme olasılıkları daha düşüktür. Yan haklar, çalışan-işveren arasındaki ilişkiyi de etkiler, doğrudan olmasa da dolaylı olarak daha iyi bir çalışan-işveren/iş yeri ilişkisi ve bağı kurmaya yardımcı olur. Çünkü yan haklar, işverenin çalışanına verdiği değeri ifade etmenin önemli bir aracıdır.
Sonuç olarak iyi tasarlanmış yan haklar çalışanların motivasyonunu artırabilir, iş verimliliğini yükseltebilir ve iş yerindeki memnuniyeti artırabilir. Bu da hem çalışanın hem de işverenin mutluluğunu artırır.
YAN HAK UYGULAMASI NASILDIR?
4857 sayılı İş Kanunu ile işveren ve çalışan arasındaki ilişki belirlenir. İş Kanunu’nda da kıdem tazminatı, fazla mesai ve ücretli izinler gibi hususlar kayıt altına alınır.
Yan haklar ise işverenlerin, çalışanları için sundukları ekstra desteklerdir. Kısacası yan haklar ile ilgili inisiyatif, işveren tarafına aittir.
Çünkü yan haklar çalışan ile işveren arasında yapılan sözleşmeye göre belirlenir.
Ancak yan haklar her ne kadar zorunlu olmasa da işveren, çalışanından yazılı onay almadan, -iş sözleşmesinde olsun ya da olmasın- hiçbir yan hakkı sunmaktan vazgeçemez.
YAN HAKLAR ZORUNLU MU?
Yan hakların zorunlu olduğunu söylemek doğru değil. Ancak işveren ve çalışanlar arasında yazılı bir sözleşme imzalandıysa ve burada da yan haklar belirtilmişse zorunluluk doğar.
Örneğin çalışanlara her yıl 2 kere giyim yardımı yapılacağı belirtilmiş ve bu iş sözleşmesi ile belirlenmişse zorunluluk doğar.
YAN HAKLAR EŞİT ŞEKİLDE Mİ UYGULANIR?
4857 sayılı İş Kanunu’nun 5. maddesine göre işverenler, çalışanlara karşı eşit olmakla yükümlüdür. Bu nedenle de çalışanların belirli bir kısmını ayrı tutacak şekilde yan hak verilmesi uygun bulunmaz. Ancak bazı durumlarda işveren, çalışanların işlerinden kaynaklı olarak yan hak tanımlayabilir. Örnek vermek gerekirse işlerini telefonla yapan çalışanlar için cep telefonu ve kullanım için hat verilmesi gibi çalışanların bir kısmına hitap eden yan haklardan söz etmek mümkündür.
Yemek ücreti gibi ödemeler için ise böyle bir ayrıma gidilmesi, beraberinde yasal sorunları doğurabilir ve çalışanların hukuki mercilere başvurabilmesinin önünü açabilir.
YEMEK PARASI PERSONELE NAKİT ÖDENEBİLİR Mİ?
Yemek parasının çalışanlara nakit olarak ödenmesi mümkündür. Ancak nakit olarak ödenmesi durumunda faturalandırma gibi işlemler zorlaşır. Bu sebeple de KDV iadesi gibi süreçlerin işletilmesi zorlaşır. MultiNet ile çalışılması durumunda tek bir fatura ile ödeme alınır. Böylece kolay bir şekilde muhasebeleştirme işlemleri gerçekleştirilebilir.
ÇALIŞANLARA VERİLMESİ GEREKEN YOL VE YEMEK PARALARININ ALT SINIRI NASIL BELİRLENMEKTEDİR?
İşverenlerin çalışanlara verebilecekleri yol ve yemek parasının bir sınırı yoktur. Yani işveren, çalışana dilediği kadar yol veya yemek ücreti ödeyebilir. Ancak günlük yemek bedeli istisnası ve yol bedeli istisnası gibi devlet tarafından belirlenen tutarların fazla aşılmaması önerilir.
İstisna tutarlarının aşılmamasının nedeni ise vergilendirmedir. Örneğin 2024 yılı günlük yemek bedeli istisnası KDV dahil 187,00 TL’dir (170 TL + %10 KDV). İşverenler bu ücreti, MultiNet Yemek Kartı ile verdiklerinde vergi istisnalarından yararlanabilir. Böylece şirketler 10 çalışan için yılda 73 bin TL’ye kadar vergi tasarrufu sağlarlar.
187,00 TL’nin aşılması durumunda ise MultiNet yemek kartı tercih edilirse aşılan tutar kadar gelir vergisi ve damga vergisi ödenir. Yani çalışanlara günlük yemek ücreti olarak 197,00 TL ödeme yapılırsa sadece 10 TL’lik kısım için gelir vergisi ve damga vergisine tabi olur.
YAN HAK SEÇİMİ NEDİR?
Yan hak seçimi, işveren veya insan kaynakları departmanları tarafından yapılır. Yan hak seçiminde işveren tarafı, yani işveren veya insan kaynakları departmanları; çalışanlar için gerekli gördükleri ve çalışanlardan geri dönüş aldıkları seçenekleri değerlendirir. Bunlar arasından şirketin yapısına uygun olanlar çalışanlar için seçilir.
YAN HAK SEÇİMİ NASIL YAPILIR?
Yan hak seçimi temel olarak iki şekilde yapılır. Bunlardan ilki işveren tarafının gerekli gördüğü seçeneklerdir. Örneğin çalışanlar, toplu taşıma ile çok fazla vakit harcıyor ya da şirket tarafından karşılanan taksi ücretleri yükseliyorsa filo kiralama ile araç tahsisi gibi konular gündeme gelir.
İkinci seçenekte ise çalışanlardan gelen talepler dikkate alınır. Örneğin çalışanlar, yol ücreti için her ay yüksek bir bedel ödediklerini dile getiriyorlarsa bu yönde çalışma yapılır ve yol ücretinin şirket tarafından karşılanması sağlanır.
YAN HAK UYGULAMALARININ FAYDALARI NELERDİR?
Yan hak uygulamaları temelinde şirket kültürünü oluşturmayı amaçlar. Bir çalışan ne kadar uzun bir süre bir şirkette kalırsa o şirket içinde şirket kültürünün oluşmasına yardımcı olur. Bu amaçla yan haklar iş gücü devir oranı azaltma ve çalışanı motive etme konuları ile doğrudan alakalıdır. Bu şekilde baktığımızda yan hakların faydasını çalışan motivasyonunu yükselterek çalışan bağlılığı doğal olarak iş gücü devir oranı yüzdesini azaltılmasına yardımcı olması olarak özetleyebiliriz.
Yan haklar ve esnek yan haklar, hızlı bir şekilde iş değiştirme eğiliminde olan Y ve Z kuşağı içerisinde yer alan çalışanlar başta olmak üzere, tüm çalışanların bağlılığını artırıcı etkiler görülmesine olanak tanımaktadır. Çalışanın beklentilerine uygun bir yan hak seçimi yapabilmesi, işletmenin kendisinin yerine karar vermesinden daha fazla motive edici olmakta; çalışanın kendisini değerli hissetmesini sağlamaktadır.
Esnek yan haklar, mevcut çalışanların bağlılığını artırdığı gibi, iş arayan kişilerin başvuruda bulunacakları şirketleri seçmesinde de etkin bir rol oynamaktadır. Rekabetin çok yüksek seviyede olduğu günümüzde, birçok işletme yetenekli çalışanları kendine çekebilmek için esnek yan hakları kullanmaktadır.
Esnek yan hakların bir diğer faydası ise, işletmenin ücret maliyetlerini düşürücü etkiye sahip olmasıdır. Çoğu durumda, ücretlere zam yapmak yerine kişiselleştirilmiş esnek yan haklar sunarak hem çalışan motivasyonu artırılabilmekte hem de ücretlerdeki artışa oranla çok daha düşük maliyetler ortaya çıkabilmektedir.
ÇALIŞAN BEKLENTİSİ VE YAN HAKLARIN ÖNEMİ
Yapılan araştırmalara göre özellikle bir çalışanın genel olarak beklentileri aşağıdaki gibidir:
Çalışma ortamının motive edici olması,
Yan hak uygulamalarının çeşitlendirilmesi,
Çalışanların yapılan işlerde takdir edilmesi,
İş-özel hayat dengesinin kurulması,
Kişisel gelişim ve eğitim fırsatlarının sunulması,
Yetenek ve yetkinliklere göre uygun iş tanımının sunulması,
Esnek çalışma koşullarının sağlanması,
Motivasyon ile çalışanın kariyerinde ilerlemesi.
Özellikle araştırma yan hak konusu ve esnek çalışma konusunun pandemi sonrası artması bu iki konunun iş hayatında nasıl değişimler yaşayacağımız konusunda merak uyandırıyor.
ÇALIŞANLARA YOL VE YEMEK ÜCRETİ SUNMAK ZORUNLU MU?
Çalışanlara yol ve yemek ücreti sunmak zorunlu değildir. Ancak iş sözleşmesi ile sunulacağı taahhüt edildiyse zorunluluk haline gelir. Günümüzde zorunluluk olmamasına rağmen birçok şirket, yol ve yemek ücreti gibi hakları çalışanlarına tanımlar. Çünkü, bu tip haklar ile çalışanların motivasyon ve bağlılıkları artar.
EVDEN ÇALIŞMADA YAN HAKLAR DEVAM EDER Mİ?
İş sözleşmesinde geçerli olan yan haklar evden çalışılan dönemde de devam eder. İşveren olarak burada bir kısıtlamaya gitmeniz söz konusu değildir. Ancak burada çalışanlarla anlaşma yoluna gidilerek bazı haklar değiştirilebilir. Örneğin birçok şirket, evden çalışma kararı aldığında yol ücretini çalışanlarla anlaşarak iptal eder. Bunun yerine ise ev yardımı adı verilen özel bir yan hak sunar.
EVDEN ÇALIŞMA YAPILIRKEN YEMEK PARASI KESİLEBİLİR Mİ?
Çalışan ile yapılan iş sözleşmesinde yemek parası sözleşmeye dahil ise kesilemez. Sözleşme dışında olması durumunda da evden çalışanlar ile ofisten çalışanlar arasında farklı haklar tanımlanması genellikle önerilmez. Bu nedenle kesinti yapılacaksa hukuki olarak destek alınması ve sürecin iyi incelenmesi gerekir.
EVDEN VE OFİSTEN ÇALIŞANLARA AYRI AYRI YAN HAKLAR YAPILABİLİR Mİ?
Her bir çalışanınızın ihtiyacına özel yan haklar oluşturulabilirsiniz. Bu konuda herhangi bir kısıtlama yoktur. Ancak eşitlik ilkesi gereği çalışanlara tanınan hakların ortak olması önerilir. Böylece hukuki olarak sorun yaşamadan çalışma hayatı devam ettirilebilir.
RESMÎ TATİLLERDE YAN HAKLARDA KISITLAMA YAPILIR MI?
İş sözleşmesinde aksi belirtilmediği sürece tatil günlerinde çalışılmış görünmektedir. Dolayısıyla yan haklarda devam etmektedir.
PRİM YAN HAK MIDIR?
Başarı ödülleri gibi adlarla da anılan primler, çalışanların belirli kriterlere göre başarılı olması durumunda devreye girer. Çalışanlar, başarılarına göre belirli tutarlarda ücret alırlar. Maaş dışındaki ek yardımlar olduğu için primler de yan hak olarak kabul edilebilir
EN ÇOK TERCİH EDİLEN YAN HAKLAR NELERDİR?
İşletmelerin sunabilecekleri yan haklar adeta sınırsızdır. Ancak ülkelerin veya sektörel dinamikler genellikle öne çıkar ve bazı haklar daha sık tercih edilir. Türkiye’de genel olarak yol ve yemek ücreti en çok tercih edilen yan haklar arasında yer alır. Bunlar dışında Türkiye’de en çok tercih edilen yan haklar ve öne çıkan noktalar kısaca şöyledir:
DOĞUM GÜNÜ İZNİ NEDİR?
Birçok şirket tarafından çalışanlara tanınan doğum günü izni, çalışanın doğum gününde ücretli izin almasını sağlar. Genellikle doğum günü izni, çalışanın doğduğu ayda bir gün olarak belirlenir. Böylece doğum günü, resmi tatillere denk geldiğinde de çalışan izin hakkından yararlanabilir.
GIDA YARDIMI HAKKI NEDİR?
Şirketler, çalışanları ve çalışanlarının ailelerinin refah, mutluluk ve/veya sağlığı için gıda yardımında bulunabilir. Bu hak çeşitli yöntemlerle sağlanabilir. Klasik yöntemde çalışana gıda kolisi temin edilir ve çalışanlara dağıtımı yapılır.
Gıda kolisi yönteminde çalışanların ihtiyaç duyabileceği malzemeler tahmin edilerek işlem yapılır. Ancak genellikle çalışanların tamamının ihtiyaçları ortak değildir. Bu nedenle de günümüzde şirketler, hediye kartı gibi yöntemlerden yararlanır. Hediye kartı ile şirketler, ödemelerini kartlara yapar ve çalışanlar marketler aracılığı ihtiyaç duydukları gıdalara erişebilir.
GİYİM YARDIMI HAKKI NEDİR?
Giyim yardımı, tıpkı gıda yardımı gibi sıkça tercih edilir. Çalışanların iş yeri veya özel hayatlarında giyebilecekleri kıyafetleri için ekstra para ödemesinin önüne geçen giyim yardımı da iki farklı yolla yapılabilir. Bunlardan ilki doğrudan şirketin satın alma yöntemine gitmesidir.
Şirketler satın alma yöntemi ile çalışanların bedenlerine uygun kıyafetleri temin edip dağıtımını gerçekleştirir. Ancak bu sürecin depolama, satın alma ve dağıtım işlemleri bir hayli uzun sürer. Ayrıca çalışanların bir kısmı yardımdan memnun kalmayabilir.
İkinci yöntem ise kurumsal hediye kartıdır. Şirketler, çalışanlarına anlaşmalı mağazalarda harcayabilecekleri hediye kartları temin edebilir. Böylece depolama ve çalışanların beğenmemesi gibi sorunlar ortadan kalkar.
DOĞUM İZNİ NEDİR?
Çalışanların 4857 sayılı İş Kanunu tarafından belirlenen doğum izinleri bulunur. Bu izinlerin 16 haftalık kısmı analık izni kapsamındadır. Bazı şirketler, doğum yapan çalışanlarına ekstra olarak ücretli doğum izni tanımlayabilir.
EVLİLİK İZNİ NEDİR?
Doğum izni gibi evlilik izninde de yasal düzenlemeler bulunur. 4857 sayılı İş Kanunu’na göre çalışanların, 3 günlük yasal izin süresi bulunur. Ancak şirketler, genellikle çalışanlarına ekstra 2 günlük evlilik izni tanımlar. Böylece çalışanlar evlendikleri süreçte 9 güne yakın tatil yapabilirler.
SERBEST ZAMAN İZNİ NEDİR?
Esnek yan hakların yaygınlaşması ile beraber, serbest zaman izni gibi yöntemlere ilgi artmıştır. Günümüzde çalışanların kendilerini geliştirebilmeleri için serbest zaman izni adı verilen özel bir hak tanımlanmıştır. Bu hak ile çalışanlar, kendilerini geliştirmek için şirket tarafından belirlenen bir süreyi değerlendirebilir. Bu süre, çalışma zamanın içerisinde yer alır ve serbest zaman izninin kullanımı nedeniyle maaş kesintisi uygulanmaz.
KİŞİSEL GELİŞİM YARDIMLARI NEDİR?
Serbest zaman izni gibi kişisel gelişim yardımları da çalışanların kendilerini geliştirmesine katkı sağlayan özel bir haktır. Genellikle çalışanlar için yıllık olarak belirli bir ödenek ayrılır ve çalışanın bu ödenek ile kendini geliştirebilecek faaliyetlere katılabilmesi sağlanır.
Unutmayın, şirketinize en büyük zararı mutsuz bir çalışan verir
Bu nedenle tüm çalışanlarınızın şirketin amacı doğrultusunda çalışıyor olması çok önemlidir. Şirketin hedefleri ve kültürü çok değerlidir.